بدلیل افزایش تعداد مسمومیت با الکل و مرگ و میر ناشی از آن در کشورمان موارد ذیل جهت اطلاع از علائم بالینی و نحوه درمان خدمت عموم ملت ایران و بویژه همکاران محترم پزشک توضیح داده می شود:
الکلها ترکیبات آلی هستند که کاربردهای مختلف در صنایع شیمیایی، دارویی و آرایشی-بهداشتی دارند. الکل اتیلیک یا اتانول به فرمول CH3-CH2-OH را الکل خوراکی یا قابل شرب (العیاذ بالله) می نامند که معمولا" بعنوان یک حلال و یک ضدعفونی کننده از آن استفاده می شود. این ماده، مایعی بی رنگ با بوی مشخص می باشد و بخوبی و به هر نسبتی با آب مخلوط می شود و واکنش حل شدن آن در آب گرما زا است. آبجو حدود ۷٪، شراب حدود ۱۵٪ و ویسکی حدود ۴۰٪ الکل دارند. بعد از خورده شدن، اتانول بسرعت و سهولت جذب می شود و بر اساس محتوای آب بافتها در بدن توزیع می شود. اتانول توسط آنزیم الکل دهیدروژناز در کبد تبدیل به استالدهید می شود. ماده اخیر توسط آنزیم آلدهید دهیدروژناز تبدیل به اسید استیک و ماده اخیر نیز در نهایت تبدیل به دی اکسید کربن و آب می شود. اتانول از طریق ادرار، هوای بازدم، عرق و بزاق نیز دفع می شود. استالدهید مسئول اثرات تخدیری اتانول می باشد.
دوز متوسط کشنده اتانول در یک انسان حدود ml 300-400 الکل خالص می باشد. اتانول با سرعت mg/kg/hr 100-110 به آب و CO2 تبدیل می شود و در غلظت پلاسمایی mg/ml 1, متابولیسم آن اشباع می شود و سرعت متابولیسم، ثابت و بدون تغییر می شود. در غلظت پلاسمایی mg/ml 0.5-1.5 باعث مسمومیت خفیف می شود که علائم آن شامل: کاهش کنترل بر عملکرد مغز، اختلال بینایی خفیف، عدم هماهنگی عضلات خفیف و کاهش سرعت واکنش به محرکها. در غلظت پلاسمایی mg/ml 1.5-3 اتانول باعث مسمومیت متوسط می شود که علائم آن شامل: اختلال بینایی مشخص، از دست دادن حس، عدم هماهنگی عضلات، کاهش سرعت واکنش به محرکها و اختلال در تکلم. در غلظت پلاسمایی mg/ml 3-5 اتانول باعث مسمومیت شدید می شود که علائم آن شامل: عدم هماهنگی عضلات قابل توجه، اختلال بینایی یا دوبینی، کرختی (stupor), گاهی کاهش شدید قند خون، کاهش دمای بدن (هایپوترمی)، انحراف هر دو چشم به یک سمت
(conjugate deviation of eyes)، سفتی اکستنسور دستها و پاها
(rigidity of extensor extremities)، رفلکس بابنسکی یکطرفه یا دوطرفه، تشنج و قفل شدن فک (trismus). در غلظت پلاسمایی اتانول بالای mg/ml 5 باعث کما و مرگ می شود.
ارزیابی آزمایشگاهی: تعیین سطح خونی اتانول، اندازه گیری BUN و Cr, اندازه گیری قند خون، اندازه گیری ABG, اندازه گیری آمیلاز خون.
درمان: اصلاح عدم تعادل اسید-باز و الکترولیتها، باز نگهداشتن راههای هوایی مریض، اصلاح دهیدراتاسیون، اصلاح هایپوگلایسمی، اینتیوباسیون در صورت لزوم.
و اما از نظر مسمومیت، مهمتر از اتانول، متانول یا الکل چوب است.
الکل متیلیک یا متانول یا الکل چوب به فرمول CH3OH مایعی بی رنگ و با بوی مشخص می باشد که با هر نسبتی با آب مخلوط می شود و واکنش حل شدن آن در آب مانند اتانول گرمازا است. این ترکیب بعنوان حلال و ضد یخ و جهت تقلیب کننده اتانول یا غیرخوراکی کردن آن (denaturation) مورد استفاده قرار می گیرد. این الکل از تخمیر انگور به همراه چوب آن به همراه اتانول تولید می شود.
بعد از خورده شدن، متانول بسرعت و سهولت جذب می شود و مانند اتانول بر اساس محتوای آب بافتها در بدن توزیع می شود. متابولیسم متانول بسیار کندتر از اتانول است. متانول توسط آنزیم الکل دهیدروژناز در کبد تبدیل به فرمالدهید می شود. ماده اخیر توسط آنزیم آلدهید دهیدروژناز تبدیل به اسید فرمیک می شود. فرمالدهید و اسید فرمیک هر دو مسئول اثرات سمی متانول می باشند. علت آسیب به شبکیه و دیسک اپتیک و نهایتا" کوری در اثر متانول، تولید موضعی فرمالدهید در این نواحی می باشد. اسید فرمیک بیشتر در ایجاد اسیدوز نقش دارد.
علایم مسمومیت با متانول مقداری با تاخیر و ممکن است بین ۸ تا ۳۶ ساعت پس از مصرف ظاهر شوند. بالاترین غلظت اسید فرمیک در خون و ادرار طی ۲ تا ۳ روز پس از مصرف ظاهر می شود. مقدار کمی متانول بصورت دست نخورده در ادرار و هوای بازدم و حدود ۱۰٪ دوز بصورت اسید فرمیک در ادرار دفع می شود.
اثرات اولیه متانول بسیار خفیف تر از اتانول است و معمولا" تا قبل از یک دوره نهفته ۸ تا ۳۶ ساعته دیده نمی شوند. علائم مسمومیت شامل مستی (مانند اتانول)، درد فوق شکمی شدید، اختلال بینایی اغلب بدون بازگشت بصورت کوری، اسیدوز متابولیک شدید و کمای طولانی که در نهایت به مرگ در اثر مشکلات تنفسی منتهی می شود.
یکی از علائم مشخصه بینایی مسمومیت با متانول دیدن بارانی از برف در جلوی چشمان می باشد که در مسمومیت با اتانول دیده نمی شود. بعلاوه اسیدوز متابولیک ناشی از مسمومیت با متانول خیلی بیشتر از اتانول (در صورت وجود اسیدوز) می باشد.
دوز کشنده متانول در بالغین به مقدار زیادی متغیر و بین ml 100-200 می باشد گرچه خوردن ml 30 متانول بطور بالقوه می تواند کشنده باشد. کوری دائمی در اثر مصرف ml 10 می تواند ایجاد شود. گرچه برعکس اتانول، بین غلظت خونی متانول و شدت مسمومیت و ظهور علائم بالینی ارتباط قابل قبولی وجود ندارد اما اثرات سمی متانول معمولا" با غلظت خونی بالاتر از mcg/ml 100 و مسمومیت شدید با غلظت خونی بالاتر از mcg/ml 200 که ممکن است به مرگ منجر شود در ارتباط هستند.
علائم بالینی: در مسمومیت خفیف شامل سردرد و تهوع و بعد از یک دوره کمون، تاری دید موقتی. در مسمومیت متوسط، علائم بالینی شامل سردرد شدید، گیجی، تهوع و استفراغ، و دپرسیون CNS. بینایی ممکن است پس از ۲ تا ۶ روز بصورت موقتی یا دائمی مختل شود. در مسمومیت شدید علائم شامل ظهور علائم فوق با سرعت بیشتر، تنفس کم عمق (dyspnea) ناشی از اسیدوز، وجود یا عدم وجود Kussmaul respiration، سیانوز، کما، افت فشار خون، گشاد شدن مردمک چشمها، پرخونی دیسک اپتیک به همراه تاری اطراف آن. حدود ۲۵٪ بیماران با مسمومیت شدید (دارای بی کربنات خون کمتر از meq/L 20) در اثر مشکلات تنفسی می میرند.
ارزیابی آزمایشگاهی: تعیین سطح خونی متانول، اندازه گیری BUN و Cr, اندازه گیری قند خون، اندازه گیری ABG, اندازه گیری آمیلاز خون.
یافته های آزمایشگاهی: اسیدوز شدید ناشی از سطح بی کربنات خون پائین تر از meq/L 15. سطح متانول خون بالای mcg/ml 500 اندیکاسیون همودیالیز دارد. آنیون گپ بالا، اسیدوز لاکتیک، MCV بالا، هماتوکریت بالا، قند خون بالا، افزایش آمیلاز سرم، افزایش اسملال گپ. در غلظت خونی متانول بالای mcg/ml 30, از ادرار بوی فرمالدهید استشمام می شود.
درمان:
۱- اقدامات اورژانس: اگر مشخص باشد که متانول طی ۲ ساعت گذشته مصرف شده، استفراغ با شربت ایپکاک انجام می شود و شستشوی معده با محلول بی کربنات انجام می شود.
۲- پادزهر: اتانول پادزهر متانول است چون آنزیم الکل دهیدروژناز را به خود مشغول می کند و مانع از متابولیسم متانول به فرمالوهید و اسید فرمیک می شود و طی این مدت اجازه می دهد تا متانول از بدن دفع شود. ابتدا mg/kg 600 بصورت لودینگ دوز و سپس mg/kg/hr 66 برای غیر الکلی ها و mg/kg/hr 154 برای الکلی ها. اتانول باید بصورت اینفیوژن داخل وریدی محلول ۱۰٪ اتانول در D5W (دکستروز ۵٪ در آب) تجویز شود. از اتانول جهت کاهش متابولیسم متانول و افزایش دفع آن استفاده می شود. غلظت درمانی اتانول باید در محدوده mg/ml 1-1.5 باشد. تجویز فومپیزول یا 4methylpyrazole. این ماده بعنوان پادزهر مسمومیت با متانول می باشد و باعث مهار الکل دهیدروژناز می شود و متابولیسم متانول را مهار می کند. البته کمیاب و گران قیمت است.
۳- اقدامات کلی:
الف- تصحیح اسیدوز با بی کربنات
ب- تجویز L 4 مایعات در روز بصورت خوراکی یا وریدی جهت حفظ خروجی ادرار
ج- درصورت پیشرفت سریع علائم و عدم پاسخ مناسب به تجویز اتانول یا عوامل قلیایی کننده (بی کربنات) یا غلظت خونی بالاتر از mcg/ml 500 متانول، استفاده از همودیالیز.
در مسمومیت حاد با متانول، بویژه وقتی تشخیص داده نمی شود، ۲۵ تا ۵۰ درصد بیماران، بهبود نمی یایند. اختلال بینایی که تا یک هفته ادامه داشته باشد معمولا" بهبود نمی یابد.
امیدوارم مفید فایده بوده باشد.
و صلی الله علی محمد رسول الله و سلم